तराईको होली : १५ दिनसम्म मिथिलाको परिक्रमा

यो वर्ष होली तराईमा चैत १२ गते सोमबार परेको छ भने पहाडमा हिजो (११ गते) मनाइयो । उत्सवको पर्व होली हरेक वर्ष फागुन शुक्ल पूर्णिमा तिथिमा मनाइन्छ । फागुन शुक्ल पूर्णिमामा मनाइने हुनाले यसलाई फागु, फगुवा वा फागु पूर्णिमा पर्व पनि भनिन्छ । 

धार्मिक मान्यता अनुसार होलीको सम्बन्ध सत्ययुगको एउटा घटनासँग जोडिएको छ । विष्णुपुराणमा उल्लेख भए अनुसार, सत्ययुगमा दैत्यराज हिरण्यकशिपु राक्षसका शक्तिशाली राजा थिए । कठोर तपस्या गरी ब्रह्माबाट वरदान पाएर शक्तिशाली भएका उनी विष्णुलाई आफ्नो मुख्य शत्रु मान्थे तर हिरण्यकशिपुका छोरा प्रह्लाद विष्णुभक्त भए । जति सम्झाउँदा पनि प्रह्लादले विष्णुको भक्ति छाडेनन्, त्यसैले हिरण्यकशिपुले उनलाई ज्यान मार्ने योजना बनाए । प्रह्लादमाथि भगवान् विष्णुको कृपा थियो, त्यसैले उनलाई मार्ने हिरण्यकशिपुको हरेक प्रयास विफल हुँदै गयो । 

बिहानि पख होलीको शुरुवात

दाजुलाई चिन्तामा देखेपछि हिरण्यकशिपुकी बहिनी होलिकाले प्रह्लादलाई मार्ने योजना बनाइन् । आगोमा नजल्ने वरदान पाएकी होलिकाले प्रह्लादलाई काखमा राखेर अग्निमा प्रवेश गरिन् । प्रह्लादले विष्णुको मन्त्र जप गरिरहेकाले उनलाई केही भएन तर वरदानको गलत प्रयोग गरेकाले होलिकाको जलेर मृत्यु भयो । भगवान्बाट प्राप्त वरदानको प्रयोग दुष्ट मनसायबाट गरेको र अबोध बालक प्रह्लादमाथि अन्याय गर्दाको परिणामस्वरूप होलिकाको मृत्यु भएको घटनालाई दुष्ट प्रवृत्तिको हार र अन्यायमाथि न्यायको जित भएको मानिन्छ । त्यसैले होलिका दहनको भोलिपल्ट अर्थात् फागुन पूर्णिमाका दिन उत्सव मनाइएको मानिन्छ । तत्पश्चात् सोही दिनको सम्झनामा होली मनाउन थालिएको धार्मिक विश्वास छ । होलिका प्रवृत्तिको नाश हुनेसँग सम्बन्ध जोडिएको हुँदा यो उत्सवको पर्वको नाम होली रहन गएको बुझिन्छ । 

  • मिथिला क्षेत्र र होली  

सत्य युगको घटनासँग होलीको सम्बन्ध रहे पनि यसलाई पर्वको रूपमा नियमित रूपमा कहिलेदेखि मनाउन थालिएको भन्नेमा विभिन्न मत पाइन्छन् । एकथरीले होलीका दहन (जलेर मृत्यु) भएको दिनको भोलिपल्ट फागु पूर्णिमा परेको र सोही दिनदेखि नियमित रूपमा सो दिनलाई होली पर्वका रूपमा मनाइँदै आएको मत राख्छन् । अर्को मत अनुसार त्रेतायुगमा अयोध्याका राजा श्रीराम वनबासबाट फिर्ता आई राज्याभिषेक गरेपछि दीपावली मनाइएको र जनताले रामराज्यको अनुभूति गर्न थालेपछि फागुन पूर्णिमाका दिन होलीका दहनको अवसर पारेर रङ–अबिरसहित होली मनाउन थालिएको हो । होलीमा गाइने चर्चित फगुवा गीत ‘होरी खेले रघुविरा (राम) अवधमे होरी खेले रघुविरा’, ‘मिथिलामे राम खेलथि होरी’ आदिले पनि यो भनाइलाई पुष्टि गर्छन् । 

फागुन शुक्ल प्रतिपदाको दिनदेखि सुरु हुने परिक्रमा हनुमान नगर, कल्याणेश्वर, गिरिजास्थान, मटिहानी, जलेश्वर, मडई, ध्रुवकुण्ड, कञ्चनवन, पर्वता, धनुषाधाम, सत्तोखर, औरही, करुणा, बिसौल हुँदै जनकपुरधाम आउने सदियौँदेखिको चलन कायम छ ।

आधुनिक युगसम्म होलीको नियमितता र विकासमा प्राचीन मिथिला क्षेत्र र अवधपुरीको विशेष योगदान छ । त्रेतायुगमा सामूहिक रूपमा भेला भएर होलीसम्बन्धी भजन गाउने, रङ–अबिर खेल्ने गरी होली मनाइयो । आधुनिक युगसम्म आइपुग्दा होलीको भौगोलिक, सामाजिक र सांस्कृतिक विकास र फैलावट व्यापक रूपमा बढेको छ । योसँगै होली मनाउने चलनमा पनि विविधता थपिँदै छ । 

जोगिरा गित

खुसियाली मनाउने चाडका रूपमा मनाइँदै गर्दा यसलाई ऋतुसँग पनि सम्बन्ध जोड्ने गरिन्छ । कठोर शिशिर ऋतुको बिदाइ र हरियाली वसन्त ऋतुको आगमनसँगै होलीको सुरुवात भएको मानिन्छ । माघ शुक्ल पञ्चमी अर्थात् वसन्त पञ्चमी (सरस्वती पूजा)को दिनदेखि नै मिथिला क्षेत्रमा होली आगमनको स्वागत गरिन्छ अर्थात् होलीको गीत गाउन सुुरु गरिन्छ । तराई मधेसमा सरस्वती पूजाको दिनदेखि होलीको दिनसम्म (प्रायः दिन) गाउँ–टोलमा सामूहिक रूपमा भजन–कीर्तन गर्ने र होलीको गीत गाउने चलन छ । तराई–मधेसमा होलीको गीत ‘जोगिरा सररर’ गाउँदै रमाइलो गरेको पाइन्छ । धार्मिक स्थलहरूमा समेत भेला भई होलीसम्बन्धी गीत गाइन्छ । 

फागुन पूर्णिमाको अघिल्लो रात टोल–टोलमा सामूहिक रूपमा भेला भई होलिकाको प्रतिमूर्ति बनाई जलाउने चलन छ, जसलाई होलीका दहन वा समस जलाउने पनि भनिन्छ । यस प्रकार फागुन पूर्णिमाको दिन बिहानैदेखि घरघरमा पूजा गर्ने र देवता घरमा पिठोको विशेष परिकार पुवा–खिर चढाउने चलन छ । त्यस्तै एक अर्कासँग शुभकामना आदान–प्रदान गर्ने, रङ–अबिर दल्ने गरिन्छ । त्यसपछि दिनभरि समूह–समूहमा भेला भई रङ–अबिर खेल्ने, घरघरमा होलीको गीत ‘जोगिरा’ गाउने, बच्चाहरू पनि उमेर समूह अनुसार साथीहरूसँग रङ–अबिर खेली रमाइलो गर्ने चलन छ । 

प्राचीन मिथिलाको राजधानी मानिने जनकपुरधाममा भने होली मनाउने चलन अहिले पनि तराईकै अरु ठाउँभन्दा अलि फरक छ । प्रसिद्ध जानकी मन्दिरको भूमि मानिने धनुषा महोत्तरीमा होली पर्वलाई मिथिला परिक्रमासँग जोडेर मनाइन्छ । जानकी मन्दिरलाई केन्द्र मानी मिथिला बिहारीबाट उठाइएको डोला १५ दिनको परिक्रमापश्चात् जानकी मन्दिर भित्र्याइने चलन छ, यो चलनलाई मिथिलाको बाह्य परिक्रमा भनिन्छ । फागुन शुक्ल प्रतिपदाको दिनदेखि सुरु हुने परिक्रमा हनुमान नगर, कल्याणेश्वर, गिरिजास्थान, मटिहानी, जलेश्वर, मडई, ध्रुवकुण्ड, कञ्चनवन, पर्वता, धनुषाधाम, सत्तोखर, औरही, करुणा, बिसौल हुँदै जनकपुरधाम आउने सदियौँदेखिको चलन कायम छ । परिक्रमाका क्रममा आठौँ दिन कञ्चन वनमा पुग्दा यात्रीले रङ–अबिरसहित भव्य होली खेल्न सुरु हुन्छ । 

१५औँ दिनमा यात्रीहरू जनकपुरधाम आइपुग्छन् । फागुन पूर्णिमाका दिन तराईका अन्य ठाउँमा होली मनाइरहँदा जनकपुरधाममा भने एकदिने अन्तरगृह परिक्रमा हुन्छ । सोको भोलिपल्ट मात्रै धनुषा महोत्तरीमा होली मनाउने चलन विद्यमान छ । यसलाई मध्यनजर गर्दै मधेस प्रदेश सरकारले तराई होलीको भोलिपल्ट मधेसमा थप एक दिन होलीको सार्वजनिक बिदा दिँदै आएको छ । 

सद्भावको पर्व होलीको सामाजिक र सांस्कृतिक फैलावट समय क्रमसँग बढ्दो छ । तराई मधेसमा होलीलाई विशेषतः धार्मिक मान्यतासँग जोडेर मनाइने गरिएको छ भने हिमाली तथा पहाडी क्षेत्रमा होलीलाई उत्सवको पर्व, सद्भावको पर्वका रूपमा व्यापक रूपमा मनाउन थालिएको छ । यस क्षेत्रमा प्रायः सबैजसो समुदाय होलीमा रमाएको पाइन्छ । फागुन पूर्णिमाको अघिल्लो दिन होली मनाइने यस क्षेत्रमा समूह–समूहमा भेला हुने रङ–अबिर खेल्ने, नाचगान गर्ने चलन बढ्दो छ । त्यस्तै विभिन्न संघसंस्था, कार्यालय, क्लबहरूले होली मिलन समारोह, होलीको शुभकामना आदान–प्रदानजस्ता कार्यक्रम राख्ने चलन छ ।

माघ शुक्ल पञ्चमी अर्थात् वसन्त पञ्चमी (सरस्वती पूजा)को दिनदेखि नै मिथिला क्षेत्रमा होली आगमनको स्वागत गरिन्छ अर्थात् होलीको गीत गाउन सुुरु गरिन्छ ।

रमाइलो गरी होली मनाउने सन्दर्भका बिच हालका दिनमा कतिपय सहरमा लोला हान्ने, छतबाट पानी खन्याउनेजस्ता गतिविधि हुने गरेको पनि देखिन्छ । मादक पदार्थ सेवन गरी होहल्ला गर्ने, सवारी चलाउने, अपरिचित व्यक्तिलाई जिस्काउने जस्ता क्रियाकलाप पनि विकृतिका रूपमा देखिएको छ । यद्यपि प्रशासनका तर्फबाट यस्ता क्रियाकलाप नियन्त्रणका लागि पूर्वसूचना जारी गर्ने तथा होलीका दिन सुरक्षा व्यवस्था कडाइ गर्ने गरिएको छ । धार्मिक मान्यतादेखि सामाजिक रूपमा पनि हर्षोल्लासपूर्वक मनाइने यो पर्वका नाममा देखिएका विकृति नफैलाउन सबै पक्ष स्वयं संवेदनशील हुनुपर्ने देखिन्छ ।

  • सरकारी मान्यता र सामाजिक सद्भाव

नेपालको संविधानले बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुभाषिक धार्मिक, बहुसांस्कृतिक तथा भौगोलिक विविधतायुक्त विशेषतालाई आत्मसात गरेको छ । त्यस्तै मुलुकले सामाजिक सांस्कृतिक रूपान्तरणसम्बन्धी नीति अवलम्बन गरेको छ । यसै कुरालाई मध्यनजर गर्दै सांस्कृतिक रूपान्तरणमा योगदान गरिरहेको पर्व होलीलाई सरकारी मान्यता दिइएको छ । 

फागु गित जोगिरामा रमाउँदै

फागुन शुक्ल चतुर्दशीका दिन हिमाल, पहाडमा होलीको बिदा दिने गरिएको छ । तराईमा फागुन पूर्णिमाको दिन बिदा हुन्छ भने जनकपुरधामको होलीलाई मध्यनजर गर्दै मधेस सरकारले थप एक दिन बिदा दिँदै आएको छ । यस्तै होलीमा राज्यका उच्च पदस्थ पदाधिकारीबाट शुभकामना दिने प्रचलन छ । विभिन्न कार्यालय, राजनीतिक दल, संघ–संस्थाले सामूहिक रूपमा होली मिलन कार्यक्रमहरूको आयोजना गर्नुले पनि सद्भाव, हर्षोल्लास थप्दै गएको छ । 

सामूहिक रूपमा शुभकामना आदान–प्रदान गर्ने, रङ–अबिरसहित उत्सव मनाउने चलनले होली पर्व सामाजिक सद्भाव प्रगाढ बनाउने माध्यम बन्दै गएको छ । पारिवारिक र सामाजिक जमघट गराउने उचित अवसर प्रदान गर्ने यस पर्वले परिवार र समाजमा सकारात्मक ऊर्जा प्रदान गर्छ । बालबालिका, युवायुवतीसँगै महिला–पुरुष सबैका लागि रमाइलो पर्व बनेको होलीले विभिन्न समुदाय बिचको मनोमालिन्यता अन्त्य गर्ने प्रेरणा दिन्छ । त्यस्तै, यसले हाम्रो सामाजिक विविधताभित्रको एकतालाई पनि प्रस्ट पार्छ । होली मनाउने चलनको विविधताले यो चाडप्रति सबै समुदायको स्वीकार्यता बढ्दै गएको छ । 

(लेखक अधिवक्ता हुन् ।) source ratopati.com

छुटाउनुभयो कि ?

बिरामी परे साउदीका राजा

रियाध  । साउदी अरेबियाका राजा सलमान बिन अब्दुल अजीज अल सउद बिरामी परेका छन् । ८८ वर्षीय उनी फोक्सोसम्बन्धी रोगबाट पीडित छन् । उनको रियाधस्थित एक अस्पतालमा उपचार भइरहेको जनाइएको छ ।…

हामीकहाँ यस्ता प्रधानमन्त्री र सभामुख पनि थिए 

सबैभन्दा पहिला संसद्मा जस्ता घटना भइरहेका छन् । यसको निष्कर्ष के हो भने नेताहरू अझै सुध्रिएको देखिएन । आफ्ना विगतका गल्तीहरूबाट जनताले सच्याउन कोसिस गरे, दण्डित पनि गर्न खोजे ।…

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

छुटाउनुभयो कि ?

बिरामी परे साउदीका राजा

हामीकहाँ यस्ता प्रधानमन्त्री र सभामुख पनि थिए 

हामीकहाँ यस्ता प्रधानमन्त्री र सभामुख पनि थिए 

सहकारीको रकम हिनामिना : छानबिन समितिको कार्यादेश टुङ्गो लगाउन कार्यदलको बैठक जारी

सहकारीको रकम हिनामिना : छानबिन समितिको कार्यादेश टुङ्गो लगाउन कार्यदलको बैठक जारी

टेलिकमलाई नयाँ लाइसेन्स दिन निर्देशन

टेलिकमलाई नयाँ लाइसेन्स दिन निर्देशन

बाल मन्दिरको जग्गा हिनामिनामा २० जनालाई पक्राउ पुर्जी

बाल मन्दिरको जग्गा हिनामिनामा २० जनालाई पक्राउ पुर्जी

विश्वकपका लागि सन्न्यास फिर्ता लिए आमिरले

विश्वकपका लागि सन्न्यास फिर्ता लिए आमिरले

तराईको होली : १५ दिनसम्म मिथिलाको परिक्रमा

तराईको होली : १५ दिनसम्म मिथिलाको परिक्रमा

मैत्रीपूर्ण खेलमा जर्मनीसँग फ्रान्स २–० ले पराजित

मैत्रीपूर्ण खेलमा जर्मनीसँग फ्रान्स २–० ले पराजित